شعر « كوچِ كـَر» كه در سبک نيمايي سروده شده در باره كوچ مردم قديم بالاده است كه در اواخر بهار هر سال ، بعد از هفت شبانه روز و با تحمل سختيهاي فراوان و غير قابل وصف به همراه خانواده و دامها از دشت مازندران در شهرهاي ساري ، بهشهر تا تركمن صحرا به ييلاق و وطن خود در کوهستان های بخش دودانگه ساری باز مي گشتند و دوباره در اواخر مهر ماه به سمت دشت مازندران كوچ مي كردند .  

اين شعر بازگو كننده لحظاتي كوتاه از خوابي است كه سالها قبل ديده بودم و اكنون مروري است بر خاطرات كم رنگ دوران كودكي در سال 1350 ( 6 سالگي ) و روزگار نوجواني سال 1358 (چهارده سالگي ) كه به همراه كوچ اين مسير را طي كرده بودم . درود خداوند بر تمام كساني كه رخ در نقاب خاك كشيدند و نام نيك شان زينت بخش اين ابيات شده است . عين اله آزموده چهارده / شهريور 1388 / كرج

* پدرم مرحوم سيف الله چهاردهی در سال 1360 به رحمت خدا رفت و من اين خواب را 25 سال بعد از مرگش ديدم . هم چنین یاد کربلایی خلیل دهبندی و همسرش کربلایی زلیخا ،  کربلایی جعفر و فرزندانش محمود و داود ،  سید نصراله رضوی ،  سیده گلابی ،  رستم شعبانی و ... که دیگر در بین ما نیستند را گرامی می دارم و برای سلامتی میر مسیب ساداتی و کربلایی نوراله چهاردهی که در بستر بیماری هستند آرزوی تندرستی دارم و برای دیگر عزیزانی که نامشان برده شده و زنده هستند نیز سلامتی و طول عمر با عزت آرزومندم .

* اگر از واژگان قديمي و نا آشنا استفاده كردم نه به اين خاطر كه شعرم را با اين واژگان زينت بخشم بلكه  اين واژگان ساختار هويتي و پايه و اساس انديشه و زبان سرزمين مادري ام را شكل مي دهد و من هنوز از اين واژگان در گفتار روزمره خود استفاده مي كنم.. پیشاپيش از ضعف زبان شعري ام پوزش مي خواهم .

* كلمه « كه » در زبان مازندراني گاهي « گه » تلفظ مي شود.

 

كوچِ كـَر / شعری از عین اله آزموده چهارده ۲۷/۷/۱۳۸۸   

 ۱

نِصبـِه روز ، كه تـَن مِنـِه خسته بيـيـِه  

در نيمه روزي كه تنم خسته بود

اِتـّا جا غريب ِ شهر

در شهري غريب

همه جا دار و درخت

در مکانی که همه جای آن  از درخت پوشيده بود

كه وره گونـِّه پارك ،

و به آن پارك مي گويند

پير ِ دار ِ بـِن هِـنيـشتـمِه ، تا كه دم بزن من ِ تن

زير درخت كهنسالي نشستم تا كه استراحت كنم

سر ر ِ تـُوك هِدامِه  پير ِ دار ِ كانِده ج ِ

سرم را به كنده ي درخت پير تكيه دادم

چـِش  هـَنو خو نـَشي يه

هنوز چشمانم به خواب نرفته

گوش هَـنو اِتـّا كـَم ِ اِشـنانِه ؛ ماشينا و مَـردم ِ ونگ ِ وا ر ِ

گوش هايم هنوز صداي ماشين ها و مردم را مي شنود

دل هـَنو آجير بيـيه گِه

و دلم هنوز به خواب نرفته كه

شهر دي بَـروشتِه ج  ِ بوردمِه بـِريم

از اين شهر دود گرفته بيرون مي روم

اسب قـَمتر بـَزء خيال ِ ر ِ هِـي بـَزومِه

اسب افسار زده خيال را هي زده ام

هر كاجـِه كوه بي يـِه و ‌بَـند و كاتِل

از هر چه كوه و پستي و بلندي بين راه

گـَت گتي شاب مِجيـمِه

با گام هاي بلند مي گذشتم . 

2

به گِمونِم ، خِله توم  نـَويـيـِه راه دَويـمِه

به گمانم مدت زيادي نبود كه من در راه بودم

اِت دَفه  چـِش ر ِ كِه وا هاكاردِمِه

به يك باره كه چشمم گشودم

بديـمِه درمِه خِرابـِه ي دِله

خود را در ميان جنگلي ديدم

هَمه جا نِـزب دَپيـتِه

همه جاي اين جنگل را مه گرفته

غـُول هاكاردِه هَر كاجـِه كه چـِش ، گِـردسته .

به هر طرف كه نگاه مي كردم  ‌مه همچون غولي سايه سنگينش را گسترانيده .

اِسا اين نزب دِلِه

حالا در ميان اين مه

كـَلّي و وَنگ اِنـِه من ِ گوش

صداي بانگ به گوشم مي رسد

گوسپِن ِ زنگِ صِدا ، زن و وَچه ء وَنگ ِ وا

صداي زنگ گوسفندان ، صداي زنان و كودكان

گو و خر و اسب صدا ، تال ِ صدا .

صداي گاو و الاغ و اسب ، صداي زنگ هاي بزرگ گردن دامها .

هـَر چي گوش بـَكشيـمِه كه ؛

هر چه گوش کشیدم كه

كام وَري هَسـتِه صدا

صدا از كدام سوي مي آيد

بَـتونِسمِه هاكـُنِم ، وِن ِ رَجّ ِ پـِدا

نتوانستم جهت آن را پيدا كنم .

 

۳ 

ا َن تـُمي بُگذِشـتِه

مدت زماني گذشت

شايد ا َن تـُم كه تـَكو مُختِـباد قـَيلون ر ِ دَكـُنِه اوُ .

شايد به اندازه زمانی كه « تكو » ، قليان مختاباد را آماده كند ( تكو = شاگرد نوجوان چوپان را گوييم )

نـِزب لـَس لـَس پ ِ بـِدا

مه ، آرام ارام به كناري رفت

همه جا جيلا بـِدا ،  بـَويـيه پـِدا .

همه جاي اطرافم را توانستم ببينم

يور ِ لـَت لـَت ديم ج ِ

در سينه كش کوه روبرو

اِت خِلـِه كـُوچ  بَـديـمِه

كوچنده هاي زيادي ديدم

گـَت تِـرا و خـُورد تِـرا

بزرگترها و كوچكترهاي اين قافله

خسـته گي ج ِ همه ي تِك بيـيِه واز

دهان همه از خستگي باز مانده بود

اسب و خر

و حيوانات شان ( اسب و خر )

گو و گوسپـِن و سگ و بامشي همه ، كال دِم دِراز

گاو و گوسفند و سگ و گربه ، مثل قطاري پشت سر هم در حركت بودند

 

۴ 

راه دَكِـتمِه كه و ِشون ج ِ بَـرِسِم

راه افتادم كه به آنان برسم

خاسـمِه هارشِم كينِه و كاجـِه و ِشـُن خانـّـِه بور ِن

مي خواستم ببـينم آنها كيستند و مقصدشان كجاست  

وَنگ هِـدامِه ديآري

از فاصله دوري بانگ زدم :

« آي  مختِباد . آي مختِباد

آي  مختاباد . آي مختاباد

كاجايي هَـسنِه ، كاجـِه خانـِّه بُورين ؟ »

اهل كجاييد و به كجا مي رويد ؟

 مختِباد دَسّ ِ تِكوم هـِدا مِـنِه ونگِِ‌ جـِباب .

مختاباد دستش را به علامت جواب من ، تكان داد .

بعد سوال هاكاردِه و بائوتِه

بعد از من پرسيد و گفت :

« تِ كاجايي هَـستِه و اين ج ِ چكار كاندِه گـَ‌ـگِه ؟

برادر ! تو اهل كجايي و اينجا چكار مي كني ؟

ت ِ كي هَستِه و كاجـِه خانِه بُوري ؟

تو كي هستي و مي خواهي كجا بروي ؟

« راه گام بَكاردُه ء » اين جـِه مگِه ؟

مگر راه خود را گم كرده اي ؟

بـِرو تا دِتا كـَلـُم

بيا تا دوكلمه

هِـنيـشيم گپ بَـزنيم

بنشينيم و حرف بزنيم

تـَن تِـنِه خـَسّه بَوي يـِه

تنت خسته شده

يا گه ا ِشكِمّ تِـنِه وشنا بَوي يه  »

يا كه شكمت گرسنه شده است .

 

 ۵ 

مختِباد ِ اسب سِـوار ؛

مختاباد كه سوار بر اسبش است

اِسپـِه پُوس كالا ونِه سُوآل سَـر

و كلاه پوستين سفيدي بر سرش گذاشته كه تا پيشاني اش را گرفته

جـِل  جـِلو ج ِ دَي شيـيـِه

در جلوي قافله حركت مي كند

سَر ر ِ اينوَر اونوري كاردِه و ِ ا ُ

و سرش را به اين سوي و ان سوي مي كند

هـَر كي ر ِ اِتّا چي گـُونه :

و به هر كس دستوري ميدهد :

« کِل نوراله مال ِ دَم ر ِ تُ  بَـزن

کربلایی نورالله جلوي گله گوسفندان را برگردان

كِل جـَـفر اون شِـل وَره ر ِ كـَش هائير

كربلايي جعفر آن بره از پاي افتاده را در بغل بگير

مَـش باجي ، وَچـِه ر ِ باربَـن ج ِ بُـشِ

مشهدي باجي ،‌ بچه را از روي باربند اسب باز كن

سِـد علي بُ چشمه ، خيك رِ ا ُ دَكـُن

سيد علي مشك را بگير و برو از چشمه آب بياور

مَـشدي سِـيفـُل اِت كـَمِه ، هـِمِه و جـَردِه هاكـُن  تـَش هاكـُنيم

مشهدي سيف اله مقداري هيزم جمع كن آتش روشن كنيم

كِـل زُلِـيخا  ت ِ هِـنيش خمير هاكـُن ، كِلوا بَـپـِچ

كربلايي زليخا بنشين خمير درست كن و نان كلوا بپز

اين ج ِ « پيت پـِل » هَسـتِه

اينجا منطقه پيت پل هست ( پيت پل = منطقه ای بین روستای عالیکلا و مراتع کمر سر بالاده که معمولا کوچ در آنجا بار می گرفتند )

خامبـِه اين جـِه هِـرستيم ، بار بَـيريم » .

مي خواهيم اينجا اطراق كنيم » .

 

۶ 

اين دل اون دل كامبـِه

در دلم مردد هستم

هِـرستِم يا گه هِـنيـشِم

بايستم يا كه بنشينم

لـَس لس ا َمّا  لِنگ مِنِه بَوي يـِه شِل

اما آرام آرام پاهايم سست مي شود

لـَپِ سنگ ِ وَر كِهـِل هِدام ِ و هِـنيشـتمِه .

به تخته سنگي تكيه دادم و نشستم 

مختباد ، اِسا  گـَپ زَنِده م ِ ج ِ :

مختاباد حالا دارد با من حرف مي زند :

« اِما شيش روزه گه راه دَرمِه گـَگِه

« برادر ! ما شش روز است كه در راه هستيم

هَـنوزم نِصبـِه ي روز

هنوز هم يك نصفه روز ديگر

راه ونِه بُوريم ديگِه

بايد راه طي كنيم

تا بَرِسيم خاش مـَلِه

تا به روستايمان برسيم . 

 

۷ 

دل دِلِه گومبه : « وِشون كه همه ا ُُشنانِه 

در دلم مي گويم : « اينان كه همه آشنا هستند !

هَـر كامين ِ نـُومّ كه اِشنامبـِه ، دومبـِه كي يـِه :

نام هر كس را كه مي شنوم ميدانم او كيست

كِل جَـفر كه مش محمود ِ و مش داودِ  پي يـِره

كربلاي جعفر كه پدر مشهدي محمود و مشهدي داود است

عَبدُل و وِيلول و مَش اِسمِل و رُوستِم رِِ گه  مِن دومبـِه كيـنِه

عبدالله و ولي الله و مشهدي اسماعيل و رستم را هم كه مي شناسم

كِل خليل و كِل زليخا ؛ زن و شينِه

كربلايي خليل و كربلايي زليخا هم زن و شوهرند

كِل نوراله ؛ سِد علي و مش باجي ، ديگه پير بَويـنِه گه  

كربلايي نوراله ،‌ سيد علي و مشهدي باجي كه پير شده اند !

مشدي سيفـل كه  خِله سالِه  بَمِردِه »

مشهدي سيف الله ، كه خيلي سال پيش مرده است ! »

اِسا خاش پيش هَمه رِ اِندا وَراِندا كامبـِه .

حالا در ذهن خود همه را برانداز مي كنم .

وشُـن هِم اِسا مِره بـِشناسي نِه 

 آنها هم حالا مرا شناخته اند !

كـَش و خاش و تـَئي تارف

روبوسي و احوالپرسي

« تِه كاجـِه اينجـِه كاجـِه؟

تو كجا و اينجا كجا ؟ ( تكيه كلام بالادهي وقتي كسي را بطور اتفاقي در جايي مي بينند )

راه رِ گام بَكاردِه اينـتي بـِموئِه ؟ »

راهت را گم كردي به اين طرف آمدي ؟ »

ت ِ‌ نائوتِه اين خرابـِه ، اين نِزب دِله

نگفتي دراين جنگل مه گرفته  

آشِيات خارنِه مِره ؟ »

حيوانات درنده مرا می خورند  ؟ » .

 

۸ 

تَش ِ دُل ديم ر بسوزني يه اَمِه

حرارت شعله هاي آتش صورتمان را مي سوزاند

مختباد دَر ه ء توكلي ج ِ چَچي ر  ِ پ ِ دنِه

مختاباد با بخش فلزي داس ، هيزم هاي آتش را كنار مي زند ( تا حرارت آتش كمتر شود )

هَمِه مِن تِك ر اِشِنّه

همه به دهنم چشم دوخته اند

كه چي شي خامبِه بائورم .

كه حرف هايم را بشنوند :

گـَب ِ سَر ر كامبـِه  واز

سر صحبت ر ا باز مي كنم

روزگار قِصّه ر سَر دِمبـِه

قصه روزگار را شرح ميدهم

زندگي ج ِ گـُومبـِه از سير تا پياز

از سير تا پياز زندگي ام را ميگويم :

- « ياد ائنه بُبا مِـره گوتِه هَمِش ؛

- « پدر ! يادت مي آيد كه هميشه به من مي گفتي ؛

درس بَخون مِلّا بـِواش ، صاحب ِ اسب و خر و وِرزا  بواش ؟ »

درس بخوان باسواد و ملا شوي تا صاحب اسب و خر و گاو نر شوي ؟

اَي دِواره رو به و ِ‌كامبه كه من

باز دوباره روبه پدر مي كنم كه من

- « خـَلِه سال ِ بُـوردِمِه  شهرِ غريب

- « خيلي سال پيش از اين به شهر غريبي رفتم

درس بَخوندسمِه و كار پـِدا هاكاردِمـِه

درس خواندم و كاري پيدا كردم

ديگه اسب و خر و وِرزا ر نِدارمِه

ديگر اسب و خر و گاو نر هم ندارم

ب ِ خـَور بَويمِه از هر چي خادي

از هرچه خويش و آشنا بي خبر شدم

ندومبه كي زندهُ ء يا كِه كي مِـردِه

نميدانم ( در اين سالها ) كي زنده و كي مرده است

يا كه چيت تي بَوي نِه

يا كه چگونه شده اند

سِد گالابي ، مير مسيب ، پير شـُـكِر و كِل لاجي .

سيده گلابي خانم ، مير مسيب ، پير شـُكر و  « كربلايي حاجي » .

اَرِه بُـبا . روزگار بر دِگِرِستِه

آري پدر ! روزگارعوض شده است

مردم اِتّا لاقمِه نونِ ويستي

مردم براي يك لقمه نان

از صِواحي تا نِماشُـن ، ‌هِي دِدار وِندِه بَتِجِن

از صبح تا شب بايد بدوند

نون ، آهو بَوي يِه ، مَردِم هَمِه تازي

نان همچو آهو و مردم همچون سگ تازي به دنبالش مي دوند ( ضرب المثلي محلي است )

همه ي اون  وَچـِه گي ي  خاطِـرات و خاشي ر ِ  

همه خاطرات و خوشي هاي كودكي را

روزگار بَـيـتِه  بَوردِه »

روزگار از ما گرفت و با خود برد

گومبه لس لس ناخاشي ي  روزگار ر ِ

آهسته آهسته از ناملايمات روزگار مي گويم

روزگاري كه بَـوردِه ، اين گادِر اَمِه قِـرار ر ِ .

روزگاري كه در اين زمانه آسايش را از ما گرفته است .

درد و غِـاصِّه ، ديگه ، مِن دلِّ دَپيـتِه

درد و غصه ديگر در دلم پر شده

گـَلي ر ِ بُغـِض بـَئيـته

بغض راه گلويم را گرفته

چـِش ِ ا َسري ،‌ چِشمه ی  ا ُء  وُري راه دَكِـته.

اشك چشمانم چون آب چشمه روان گشته است .

 

۹

بديمه پي ير بموء من ِ وَر

ديدم كه پدر به كنارم آمد

سر ر ِ دَس  بَـكشي يـِه ، ديم ر ِ خاش هِـداء

دست نوازش بر سرم كشيد و صورتم را بوسيد

چـِشِ  ا َسري ر ِ و ِ دَس  ج ِ پاك هاكاردِه

اشك چشمانم را با دست پاك كرد

رو به مِـن كانِده گونِه :

رو به من مي كند و مي گويد :

« وَچه جان بـِرمِه نـَكـُن . غِاصِّه نـَخور

« پسرم گريه نكن . غصه نخور

روزگار هَـسّه ديگِه

روزگار همين است

هـَر كي ويستي  اِتا جـُور  زَ ندِ  قـَلِم

سرنوشت هر كسي را يك جور رقم زده است  

ا ِتـّا پارسال بـَمِرده ا ِتـّا پـِرار

يكي پارسال مرد و يكي هم پيرار سال

ا ِتـّا رَنجير بَوي يـِه ، ا ِتـّا نِخار

يكي بيمار شده و ديگري ناخوش احوال است

وَچه جان . خارِ تـَن داري ايشالله ،

پسر جان !به اميد خدا تن سالم داشته باشي

اِسا هَر جا گِه دَرِه

حالا در هر كجا كه هستي

دلّ ِ خاش دار و خاشِه خانِه رِ خار

دلت را خوش دار و زندگي ات را به خوبي سپري كن . 

 

 ۱۰ 

سَر ر راست كامبـِه پي يـِر ر هارشيـنِم

سرم را بلند مي كنم تا به پدر نگاه كنم

وِن ِ اَسري هم ون ِ چش ج ِ اِسا جـِر بوي يه ، سُنِ اون چند تا ديگِه

اشك او هم مثل بقيه اهل قافله از چشمانش سرازير شده  

دل ا َمِه  بَوي يـِه زار

دل همه ما شكسته و زار شده  

پي يـِر ِ ، دَس و ديم ِ خاش هدامِه

دست و صورت پدر را بوسيدم

تا كه دل بَـيـرِه  قِـرار .

تا كه دلم آرام بگيرد . 

 

۱۱ 

 كِـل زليخا پـِرزو سِفره ر ِ بـِنِه تـَنِك هاکاردِه

كربلايي زليخا سفره پشمي را روي زمين پهن كرده

كِلوا نون ، گـَرمِ فـَتير

نان كلواي تازه پخته شده و گرم

ماست و رِغن ، خامه و پَندير

ماست و روغن محلي ، خامه و پنير

گـَت پياله ي  دِلِه كاندِه چائي ،  يا كه گـَرم هاكاردِه شير .

در پياله بزرگ چاي يا شير گرم مي ريزد

آق نصُـل ِ مُختِـباد رو به اِما كانِده گـُونه بسم الله »

آقا نصرالله كه مختاباد است ، رو به جمع مي كند كه بفرماييد غذا ميل كنيد .» 

 

۱۲ 

ديگه وَخت ِ بـُوردِنِـه كـُوچ بَـوي يه

ديگر زمان رفتن كوچ شده است

مختباد دِباره دَستور دِنِه گه :

مختاباد دوباره دستور ميدهد كه :

« مَـش فيروزه تـَش ِ سَر ر ا ُ هِـشِـن

« مشهدي فيروزه روي آتش اجاق آب  بريز و خاموشش کن

نكـُنه خِـرابِه ر ِ تـَش دَكـِفِه

تا آتش در درختان جنگل نيفتد

لاك لـَوه ر ِ سَر نِـئِـلين

ظروف و وسايل را جا نگذاريد

اسب ِ تـَـنگ و كـَشي رِ قائِم دَوِندين ...

بار اسب را محكم ببنديد

اگِه زيد راه دَكـِفيم

اگر زودتر راه بيفتيم

نماشـُن دَرمِه مـَلِه » .

موقع غروب آفتاب در بالاده هستيم » .

كـُوچ ِ بار نِزب ِ دِلِه

قافله كوچ در داخل مه

ناديآر بَويـيـِه  بُوردِه

از ديدگانم ناپيدا شده و رفته است

نا ديگِه زنگ ِ صِدا اِنه  و نا  تال ِ صدا

ديگر صداي زنگ گوسفندان نمي آيد

نا  گه اِنه مُختباد وَنگ ِ وا

ديگر حتي صداي بانگ مختاباد هم نمي آيد 

 

۱3 

كوچ بار بُورده و اين گـَرمِ كِـلِه وِن ِ نِشونِ

كوچ رفت و تنها اين اجاق گرم نشانه اوست

چِش مِنِ مونِه بَئيـتِه كِلِه جِ

چشمم بر اجاق خيره مانده

دَس مِـن ِ اِجارِ ِ شيش

در دستم تركه اي چوبی دارم

پـِش پـِشو د‌ِمبـِه كـِلين ر ِ

و با آن خاكستر اجاق را جابجا مي كنم

ديگه لـَس لس تـَن مِنِه خونِش بـِمو ، ترس دَكِـتِه

ديگر آرام آرام بر تنم تشويش مي افتد و ‌ترس وجودم را فرا ميگيرد

نِزب دَپيـتِه هَمه جاي پيت پِلِ زَمين رِ .

مه غليظ همه جاي پيت پل را فرا گرفته است . 

 

۱4 

چـِش هـَنو دَوستوئِه

چشمانم هنوز بسته است

گوش مِنه ياباش ياباش اِشنانِه

گوشم كم كم مي شنود

دل مِنه خوُ ج ِ ديگه بـِدار وُ نِه .

دلم از خواب بيدار مي شود .

نـَدومبـِه كي يـِه مِـره وَنگ دِنِه گه 

نميدانم كه كيست كه صدايم مي زند :

« هِي آقا بلند شويد

بايد اين سبزه ها را آب بدهم ، خيس مي شويد » 

 

۱5 

چـِش رِ وا كامبـِه و ويمبـِه كه هَـنو

چشمم را مي گشايم و مي بينم كه هنوز

سَر مِن ِ توك هـِدا ا ُئِه پير ِ دار ِ كاندِ ج ِ ،  پارك ِ دله

سرم بر كنده درخت كهنسال پارك ، تكيه داده شده

اَسري ء چـِش ، مِن ِ ديم رِ شير هاكاردِه

و اشك  پهناي صورتم را خيس كرده

هَـنو كِلواء و فتير و رغن و ماست ِ مِزه

هنوز مزه نان كلوا و روغن و ماست

 دَر ِ مِن تِك ِ دِله .

در دهانم باقي مانده است . 

 

۱۷ 

ا َي بِـِمومِه دي بَروشـتِه اين شهر دِلِه

باز آمدم در اين شهر دود گرفته

كاش باغِوُن نِخواستو دار ر  ِ ا ُ هِدا وُ

كاش باغبان نمي خواست كه به اين سبزه زار آب بدهد

كاش خو جِ بـِدار نئي وُم و كوچ بار ِ همرا  ج ِ مِن  بُوردّي ُوم

كاش از خواب بيدار نمي شدم و به همراه كوچ مي رفتم

كاش اين گادِر ؛ بالاده ي چشمه سر مِن دئي وُم  

كاش در اين زمان ، در « چشمه سر » بالاده بودم ( « چشمه سر » = ميدان اصلي بالاده ) .