رشته كوه چهارنو كمربند زمرّدين البرز / عين اله آزموده چهارده

در بين رشته كوه هاي بلند و جنگلي البرز كه از غرب به سوي شرق گسترش يافته اند ، رشته كوه چهارنو از زيبايي و جايگاه ويژه اي برخوردار است .

اين كوه با بلنداي 2881 متر در 4 كيلومتري جنوب روستاي بالاده واقع شده است . روستاي بالاده در بخش چهاردانگه شهرستان ساري و در قسمت جنوب شرقي مازندان است . دامنه هاي چهارنو تا ارتفاع 2700 متري ، از جنگل هاي انبوه با درختان تنومند و كهنسال پوشيده شده و جاري بودن چشمه هاي پرآب و خنك در جاي جاي دامنه هاي آن باعث بوجود آمدن پوشش گياهي متنوعي در اين منطقه شده است. مردم بالاده هر صبحگاه كه از خواب برمي خيزند چشمشان بر زيبايي چهارنو مي افتد. 

اين ناحيه جنگلي با دارا بودن آب و هواي بسيار معتدل در فصل تابستان و آب و هواي بسيار سرد كوهستاني در فصل زمستان ، رطوبت بسيار ناچيزي دارد، جريان هواي خزري وقتي به اين منطقه مي رسد ، رطوبت خود را از دست ميدهد .

منطقه چهارنو داراي تغييرات شديد جوّي است ؛ در حاليكه در يك روز تابستاني ،‌ هوا كاملاً صاف است و لكه ابري در آسمان كوه هاي مرتفع اطراف ديده نمي شود،‌ به يك باره ابرهاي غليظي بر بلنداي چهارنو پديدار شده و ديري طول نمي كشد كه همه دامنه هاي آن را مه سرد و غليظي در خود فرو مي برد و ممكن است اين مه روزهاي متوالي ، سايه سنگين خود را از اين ناحيه برنگيرد و يا به يك باره مه چند روزه در عرض كمتر از يك ساعت ناپديد شود.

قسمت شرقي چهارنو از زمين هاي كشاورزي و تپه ماهورهاي نيمه كويري منطقه فولادمحله ( استان سمنان ) و از سمت غربي جاده آسفالته ساري – كياسر – سمنان شروع شده و به سمت غرب امتداد يافته و پس از حدود 10 كيلومتر و در روبروي بالاده كه دره هاي عميق تشكيل ميشوند،‌ مرتفع ترين بخش آن شكل گرفته و در غرب به نمازكوه و کوه نَرو ميرسد. قسمت شمالي چهارنو در قلمرو استان مازندران بوده و داراي پوشش جنگلي است كه درختاني كهنسال در شيب تند روييده اند و قسمت جنوبي آن در قلمرو استان سمنان بوده كه از پوشش جنگلي آن كاسته شده و به جنگلهاي درختچه اي تبديل ميشود. اين رشته كوه مرز جنگلي مازندران و سمنان است.

در دامنه شمالي چهارنو روستاهاي بالاده، قلعه،‌ پايين ده،‌ تيله بن،‌ واوسر، آغوزگاله، تيلك، ‌آتني، گلخوران و سواسره قرار دارند. در اين قسمت چشمه هاي گوارا و پرآب فراواني جاري است كه آب آن به دره هاي تيله بُن و پايين ده  و تيلك مي ريزد و از سرچشمه هاي رود تجن ساري محسوب مي شود. آب روستاي بالاده نيز با 6 كيلومتر لوله گذاري از چشمه « اِسبه اُك » در دامنه شرقي چهارنو تأمين ميشود.

دامنه هاي سرسبز چهارنو و چشمه هاي پرآب آن، چراگاه تابستاني مناسبي براي گله هاي گوسفندان مي باشد. در دامنه مرتفع ترين بخش چهارنو و روبروي بالاده ، چشمه پرآبي جاري است كه دامداران از چهار تنه كلفت درخت، « نو » درست كرده اند و براي آبشخور دامها استفاده میشود. اين آب بقدري سرد است كه نمي توان بيشتر از لحظاتي اندك ، دست خود را در آن نگه داشت.  (1)

شراط اقليمي مطلوب جنگل هاي چهارنو باعث گرديد تا از طرف سازمان حفاظت محيط زيست ايران به منطقه حفاظت شده حيات وحش تبديل شود . يك پايگاه شكارباني نيز براي حفظ و حراست از اين منطقه در روستاي قلعه داير شده است و معمولاً‌ شكاربانان بومي در آن انجام وظيفه ميكند.

در منطقه حفاظت شده چهارنو حيوانات وحشي مانند خرس ،‌ يوزپلنگ ، ‌گراز ،‌ گرگ ، گوزن كوهي ، روباه ،‌ شغال ، راسو ، سمور ، موش جنگلي ، مارهاي زهردار و هم چنين پرندگاني مانند عقاب كوهستان ، ‌باز ، كركس ، توكا ، كبك ، كلاغ و ... زندگي مي كنند كه اين منطقه محيط مناسبي براي زاد و ولد ، رشد و بقاي گونه هاي آنهاست. (2 )

بر بلنداي چهارنو، باد بسيار شديدي از غرب به شرق در تمام فصول سال در حال وزيدن است و سنگهايي مانند شمشير و به طول بيش از يك متر در اينجا وجود دارد. پوشش زمين در بلنداي چهانو و دامنه هاي آن تا ارتفاع 2750 متري از خاك رس و سنگ است . درختچه هاي سرو جنگلي خوابيده بر زمين با نيم متر ارتفاع ( كه مساحت بعضي از آنان تا 10 متر مربع ميرسد ) و بوته هاي بزرگ گون و علفزار ، پوشش گياهي آن هستند. در ارتفاعات پايين تر درختان تنومند و كهنسال مرس ، انجيلي ، ممرز ، كچب ، موزي و درختچه هاي ميوه هاي جنگلي نظير زرشك ، وليك ، هلي و ... روييده اند. (3)

 شيب دامنه هاي شمالي چهارنو بسيار زياد بوده كه در بعضي جاها اين شيب تا 75 درجه نيز ميرسد و در بعضي از جاه ها نيز پرتگاه هاي سنگي به ارتفاع 50 متر وجود دارد .

در ارتفاعات چهارنو به خاطر صاعقه هاي زيادي كه به ويژه در فصل بهار روي ميدهد ، هر ساله تعدادي اصله درخت دچار آتش سوزي مي شود. با توجه به اينكه رشد درختان در اين منطقه كم مي باشد در طي ساليان درازي كه درختان نواحي مرتفع چهارنو از بين مي روند ، ‌درخت ديگري به جايش روييده نمي شود.

بارش اولين برف پاييزي در آبان ماه بر بلنداي چهارنو ديده شروع مي شود و از چشم انداز بالاده منظره اي بسيار شگفت انگيز است . در حاليكه جنگل دامنه شمالي آن هنوز سبز هست و درختان به رنگ زرد و نارنجي و قرمز هستند ، برف سفيدي كه هم چون خطي ممتد كه رو به دامنه چهارنو محو مي شود ، آسمان نيلگون را از جنگل رنگارنگ جدا مي كند. در زمستان تمام كوه چهارنو يكپارچه سفيد مي شود و ارتفاع برف به بيش ازدو متر و سرماي هوا در شب ها به پايين تر از 25 درجه زير صفر مي رسد.

آفتابگير نبودن دامنه شمالي چهارنو باعث مي شود كه برف زمستاني تا اوايل خرداد سال آينده در دره ها باقي بماند و هم چون رشته هايي سفيد بر بستري سبز رنگ به چشم آيد.

در اواخر فروردين و اوايل ارديبهشت و با آب شدن برفها ، سبزيجات وحشي و خوشبوي خوراكي نظير الزي و لولا در دامنه هاي چهارنو مي رويند و مردم بومي اين سبزي ها را چيده و پس از آوردن به روستا براي استفاده در ماه هاي ديگر آن را خشك مي كنند. (4) از اين سبزي ها به عنوان سبزي خوردن و يا در برنج و آش استفاده مي شود. در فصل بهار و با روييدن گلهاي وحشي رنگارنگي در اين منطقه ، براستي كه بوي بهشت را مي توان استشمام كرد.

رشته كوه چهارنو ، منطقه اي بسيار مناسب براي كوهنوردي و گشتن در طبيعت بكر و جنگلي است. از يكطرف اين منطقه رطوب اندكي دارد و بدن كوهنورد و گردشگر عرق نمي كند و از طرفي اكوسيستم گياهي و جانوري بسيار زيبا و متنوعي دارد كه چشم انداز دامنه شمالي آن روستاي بالاده و قله زيباي شاهدژ و كوه اسپه دار و جنگلهاي اطراف بوده و در دامنه جنوبي و شرقي آن كوهها خشك سمنان و دامغان را ميتوان مشاهده كرد.

در يك صبحگاه آفتابي زمستاني ، از سواحل درياي خزر ( زاغمرز بهشهر ) و با چشم غير مسلح مي توان ارتفاعات برف گرفته چهارنو و شاهدژ را به خوبي ديد. از نظر موقعيت جغرافيايي ( نصف النهاري ) اين دو قله و روستاي بالاده در فاصله 60 كيلومتري جنوب بهشهر و 75 كيلومتري درياي خزر قرار دارند.

چشم انداز زيباي دو سوي رشته كوه چهارنو‌ از ديرباز باعث جلب توجه اهالي بالاده و روستاهاي اطراف خصوصاً جوانان براي تفرج و استفاده از طبيعت بكر جنگلي آن شده و هر ساله عده زيادي از جوانان منطقه به آن صعود كرده و گاهي شب را در چشمه چهارنو كه 300 متر تا نوك آن فاصله دارد، مي گذرانند.

از بلنداي چهارنو ، چشم انداز قله شاهدژ با ارتفاع 28۰۲ متر كه در فاصله 5 كيلومتري شمال آن قرار دارد ، بقدري زيباست كه هر بيننده اي را مات و مبهوت ميكند و روستاي بالاده همچون لكه اي سفيد رنگ در دامنه سرسبز شاهدژ ديده مي شود.

كوهنوردان غيربومي و ناآشنا به منطقه ، ‌براي صعود به چهارنو مي بايستي حتماً‌ يك راهنماي محلي و دستگاه موقعيت ياب ماهواره اي ( GPS ) به همراه داشته باشند. زيرا همان گونه كه قبلاً ‌گفتم تغييرات جوي در اين منطقه غيرقابل پيش بيني بوده و احتمال گم شدن در هواي مه آلود و جنگل هاي انبوه بسيار زياد است.  در صعودي كه روز 12 مهر 1387 به همراه گروه كوهنوردي چكاد ساري به چهارنو داشتم به خاطر اينكه به همراه 2 نفر ديگر از گروه جدا شده بوديم ، در موقع برگشت در هواي مه آلود جنگل چهارنو گم شديم و گروه امداد با راهنمايي افراد محلي از روستاي تيلك در حاليكه پاسي از شب گذشته بود ما را پيدا كردند. ( گزارش صعود به چهارنو ) اين در حالي بود كه درسال هاي گذشته به همراه دوستان بالادهي ، ‌چندين بار به چهارنو صعود كرده و كاملاً با منطقه آَشنا بودم .

براي صعود به چهارنو  مسيرهاي اصلي زير وجود دارد : مسيرهاي ماشين رو بر روي نقشه مشخص شده است .

الف : مسير روستاي بالاده

مسير يك : روستاي بالاده و عبور از روستاي قلعه و پايين ده / پير درويش و دور زدن جنگل غربي پير درويش و رسيدن به « خورد چهارنو » و ادامه مسير از طريق گذشتن از دره جنوبي خورد چهارنو و ادامه مسير از يال اصلي و رسيدن به قله.

اين مسير از پايين ده تا خورد چهارنو شيب كمتري داشته و براي صعودهاي جمعي با تنوع سني ، مناسبتر است .

مسير دو : روستاي بالاده و عبور از روستاي قلعه و پايين ده / دره چهارنو ( آسياب ) و رسيدن به خورد چهارنو و ادامه مسير از طريق گذشتن از دره جنوبي « خورد چهارنو » و ادامه مسير از يال اصلي و رسيدن به بلنداي آن .

ب : مسير روستاي تيلك

مسير سه : روستاي تيلك و عبور از منطقه شرقي اين روستا / خيل سر / چشمه چهارنو و رسيدن به بلنداي آن .

مسيرهاي يك تا سه در فصل بهار ، تابستان و پاييز از جذابيتهاي طبيعي بيشتري برخوردار است.

پ : مسير روستاي واوسر

مسير چهار : واوسر جديد ( مير افضل ) و عبور از شيب دامنه هاي شرقي چهارنو و رسيدن به خط الرأس و ادامه راه كه اين مسير پوشش جنگلي نداشته و شيب كمي دارد .

تذكر: اين جاده در زمان بارندگي و برف بخاطر شن ريزي نبودن و خاكي بودن ، قابل استفاده نيست .

ت : مسير فولادمحله

مسير پنج : فولادمحله و عبور از خط الرأس شرقي چهارنو – صلّو آقا - اين مسير پوشش جنگلي نداشته و براي صعودهاي زمستاني مناسب است. از فولادمحله تا چهارنو در حدود 12 كيلومتر فاصله است .

همواره به خاطر داشته باشيد كه دامنه هاي چهارنو ، منطقه حفاظت شده حيات وحش بوده و زيستگاه جانوران وحشي است و هرگونه شكار ، تخريب و آتش زدن گونه هاي جنگلي جرم محسوب شده و نيروهاي محيط باني منطقه شديداً با متخلفين برخود خواهند كرد. بنابر اين لازم است گروه هاي صعود كننده به ويژه گروه هاي غير حرفه اي و محلي موارد زير را رعايت كنند :

1. بهتر است از چشمه هاي دامنه هاي چهارنو به مقدار كافي آب آشاميدني برداريد زيرا از ارتفاع 2600 متري به بالا ديگر چشمه اي وجود ندارد .

2. از ريختن هر گونه زباله غير بازيافتي ( نظير ظروف فلزي كنسرو ، پلاستيك و نايلون  و ... ) در دامنه هاي چهارنو خودداري كنيد زيرا اين زباله ها توسط حيوانات وحشي اين منطقه خورده شده و ممكن است باعث وارد شدن آسيب هاي جدي به آنان شود.

3. سكوت كوهستان اين منطقه بسيار زيباست . از ايجاد سر وصدا پرهيز كنيد ، زيرا باعث وحشت حيوانات وحشی مي شود .

4. از شكستن شاخه هاي درختان خودداري كنيد .

5. از آتش زدن بوته هاي گون و سروهاي خوابيده منحصر به فرد این منطقه شديداً خودداري كنيد.

6. بعد از روشن كردن آتش جهت گرم كردن غذا ، در هنگام مراجعت حتماً از خاموش شدن آتش اطمينان حاصل كنيد . در سالهاي قبل بارها مشاهده شده كه بر اثر سهل انگاري گردشگران ، درختان جنگلي آتش گرفته و اين درختان روزهاي متمادي در آتش مي سوختند.

با برنامه ريزي درست ، مي توانيد صعود و گردش خاطره انگيزي در دامنه ها و بلنداي زيباي چهارنو داشته باشيد.

 زیر نویس :

1. « نو » ( با تلفظ No = ناو در فارسي ) از نصف كردن طولي تنه درختان كلفت درست مي شود . با خالي كردن داخل آن به طوري كه حدود 10 سانتيمتر ضخامت پوسته بوده و دو طرف آن نيز براي نگهداشتن آب در داخل « نو » بسته است. ممكن است نام چهارنو نيز از همين قضيه اقتباس شده باشد .

2. كركس را در منطقه بالاده « اَل لِه » ( با تلفظ   al.le) مي گويند كه متاسفانه در سالهاي گذشته كمتر در اين ناحيه ديده شده اند و ممكن است به دلايلي از اينجا رفته باشند .

3. وليك = نوعي ميوه كوچك و سياه رنگ شبيه زالزالك كه  بعد از رسيدن در پاييز بسيار خوشمزه است /  هلي = آلوچه جنگلي .

4.  لولا با تلفظ Loola  و الزي با تلفظ alzi نوعي تره خوشمزه جنگلي که در فصل بهار به فراوانی در دامنه های چهارنو و کوه های اطراف می رویند و مردم از آنها استفاده های دارویی و غذایی می کنند .