صنایع دستی بالاده ؛ میراثی رو به فراموشی  14/9/1389

  • نرگس کاردگر بالادهی
  • دانشجوی کارشناسی ارشد جنگل شناسی و اکولوژی جنگل  - دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان

صنایع دستی هر قومی جزیی جدایی ناپذیر از پیشینه فرهنگی آن به شمار می آید و هنگام سخن گفتن از دیرینه فرهنگی یک دیار، نمی توان از میراث هنری آن یاد نکرد. در جوامع روستایی و تا پیش از صنعتی شدن تولیدات و از بین رفتن روش های سنتی تولید، بسیاری از ابزار، ظروف، لباسها و ... در همان روستا تولید و استفاده می شد .

آیا می توان بار دیگر شاهد شکوفایی صنایع دستی بالاده بود و آن را از فراموشی و نابودی نجات داد ؟ این پرسشی است که بارها ذهن من و دیگران را به خود مشغول کرده است. در این نوشته تلاش خواهیم کرد تا صنایع دستی روستای بالاده ( بخش چهاردانگه ساری ) را بررسی کرده و راهکارهایی برای زنده کردن دوباره آن ارائه دهیم .  باشد تا هنر نیاکان مان بیشتر مورد توجه نسل امروز قرارگیرد .

روزگاری نه چندان دور در بالاده، این دهکده آرام و زیبا، آرمیده در بین کوه های سر به فلک کشیده شاهدژ و چهارنو و اسپه دار، مردمانی از جنس استقامت و قناعت زندگی می کردند که تهیه همه لوازم و مایحتاج زندگی با خودشان بود و صنایع و هنرهای دستی ارزش و جایگاه ویژه ای در زندگی آنان داشت، هنرهایی که ثمره ذوق، سلیقه، توانمندی و خلاقیت فکری پدران و پدربزرگها، مادربزرگها و مادرهای ما بود. در این روستا، بانوان زحمتکش و پر تلاش در کنار دیگر کارهای روزمره چون کشاورزی و دامپروری و خانه داری و تربیت کودکان، در خانه خود با دستانی خسته اما توانا، چیزهای با ارزشی را به وجود می آوردند که اکنون بسیاری از ما چند نمونه از آنها را به یادگار در خانه خود داریم.

از جمله صنایع بومی که در گذشته در بالاده رونق داشت می توان به کارگاه های خانگی گلیم بافی، جاجیم بافی، حمبام سری بافی، چوخابافی، شال بافی، طناب بافی، پاتو1بافی، انواع پارچه های پنبه ای، چادر شب و نیز انواع بافتنی ها چون کلاه، دستکش، جوراب، شال گردن و ... اشاره نمود. هم چنین صنایع دستی دیگری چون نمد مالی( کلاه ، کالِک2 ، نمد و ... )، آهنگری و ... نیز رونق ویژه ای در بالاده داشت.

 بسیاری از این کالاهای تولیدی که کاربردهای گوناگونی هم داشتند بیشتر برای کمک به اقتصاد خانواده و بر طرف شدن نیازهای خانه تهیه می شدند. برخی از آنها برای آراستن فضای منزل و برخی نیز برای تأمین پوشاک اعضای خانواده استفاده می‌شدند. این هنرها در زمانی چون پاییز و زمستان و یا روزهایی از سال که کارهای بیرون از خانه مانند کشاورزی و دامداری کمتر می شد رواج بیشتری داشت.

کارگاه های بافندگی که به « کِرگاه » معروف هستند در بیشتر خانه های بالاده وجود داشت تا زنان و دختران بتوانند با پشم رشته شده گوسفندان، پارچه های پشمی مرغوبی برای دوخت چوخا3 و پشلوال4 تولید کنند . آنان این پارچه ها را برای استفاده مردان خانواده می بافتند . آخرین کارگاه بافندگی در بالاده تا سال 1380 هنوز پا بر جا بود .

تا همین سی – چهل سال گذشته که اغلب خانواده های بالادهی از راه فعالیتهای بومی مانند کشاورزی و دامداری کسب درآمد می کردند، صنایع دستی و هنرهای سنتی رواج خاصی داشت. مردان هنگامی که برای چرای دام به طبیعت می رفتند، فرصت را غنیمت شمرده و با شناختی که از درختان جنگلی داشتند از چوب آنها و یک چاقوی تیز، برای ساخت انواع مصنوعات چوبی نظیر کچه5، کِترا6 ، لاک7، کیله8 ، دسته تبر ، داس، چاقو و ... استفاده می نمودند .

Sanaye Dasti Baladeh 02- Hembam Sari

زنان علاوه بر بافتن انواع پارچه های پشمی و دیگر تولیدات دستی، فضای درون و بیرون خانه را با گِل های رنگی معدنی « کار رجه » می گرفتند و تزیین می کردند .

کاربرد تولیدات دستی هنوز هم در بالاده رواج دارد اما بیشتر مردم به این وسایل به عنوان کالایی با ارزش و قیمتی که دیگر تولید نمی شود نگاه می کنند . آنان دیگر « حمبام سری » که وسایل حمام در آن می گذارند و به حمام می روند را بر دیوار خانه خود آویختند . اشیای قدیمی را نگهداری می کنند تا آثار گذشتگان را به هر روشی که بتوانند پاسداری کنند .

در سال های گذشته اما با دسترس بودن پارچه های نساجی و دیگر لوازم خانگی ارزان قیمت و هم چنین توجه نکردن و حمایت نشدن کافی از صنایع دستی و سنتی روستا، کاهش انگیزه و بی توجهی در بین بانوان هنرمند بالادهی پدید آمده است و کمتر کسی به این گونه کارهای هنری مشغول می باشد و شوربختانه رفته رفته رو به فراموشی و نابودی است که باید برای زنده کردن دوباره آن و افزایش انگیزه هنرمندان این دیار چاره ای اندیشیده شود.

جایگاه صنایع دستی و نقش بسزای آن در رشد و پیشرفت همه سویه یک منطقه بر کسی پوشیده نیست و به همین خاطر باید برای رشد فرهنگ اصیل بالاده به صنایع دستی آن نگاه ویژه ای داشته باشیم. در این باره با توجه به گسترش و رشد اقتصادی و اجتماعی بالاده، می توانیم به منظور اشتغال زایی و افزایش درآمد و بهبود زندگی ساکنین روستا، بعد از طبیعت گردی و گردشگری به صنایع دستی آن بپردازیم. از جمله کارهایی که باید در راستای رسیدن به این اهداف انجام داد می توان به راه های زیر اشاره کرد :

1. انجمن فرهنگی سادوای بالاده که امروزه مسئولیت امور فرهنگی روستا را به عهده دارد می تواند همه بانوانی که این هنرها را نسل به نسل از مادران خود آموخته اند و امروزه دیگر به آن هنرها اشتغال ندارند، شناسایی و مورد تشویق و پشتیبانی قرار داده و زمینه را برای رشد آنها فراهم نماید. مسلماً این کار با همکاری همه اهالی محترم بالاده و سازمان های دولتی مرتبط  قابل اجرا  می باشد .

2. برپاکردن کارگاه های سنتی بومی مثل بافندگی و ریسمان بافی و جوراب بافی و ... که راه اندازی آنها امروزه برای ما راحت تر، آسانتر و هزینه کمتری در بر دارد. می توان این کارگاه ها را با همان سبک قدیمی به راه انداخت؛ اما تجهیزات و مواد به روز شده و مطابق با اصل بهره وری باشد تا بازدهی بیشتر و بهتری داشته باشد .

3. دریافت وام های کارآفرینی بدون بهره از دولت برای برپایی دوباره این کارگاه ها .

4. برپایی بازارچه های فصلی و همیشگی و هم چنین برپایی جشنواره های گوناگون برای بازاریابی و فروش و حتی صادرات آن به دیگر شهرهای استان مازندران و ایران . ضمن اینکه از راه جلب گردشگر و برپایی تورهای گردشگری می توان تولیدات و صنایع دستی تولیدی را به فروش رساند.

Sanaye Dasti Baladeh 01 - Kiseh Pashmi

5. زیر پوشش بیمه قرار دادن بافندگان و کارگران در کارگاه های محلی و پشتیبانی مادی و معنوی از آنها با تشکیل شرکت تعاونی .

6. ساخت موزه روستایی در بالاده و قرار دادن اشیای با ارزش قدیمی در آن . امروزه  این آثار در خطر نابودی هستند که با از بین رفتن هر یک از این اشیاء بخشی از پیشینه تاریخی بالاده نیز از بین می رود. اما ساخت موزه می تواند به نگهداری بهتر این اشیا کمک کرده و نسل امروز و فردای بالاده را با گوشه ای از هنر این دیار بیشتر آشنا کند. همچنین در این موزه می توان تولیدات کارگاه های برپاشده را به نمایش گذاشت . علاوه بر اینها می توان در این موزه سندها و عکس های قدیمی بالاده را نیز نگهداری کرد.

7. هر ساله در روزهایی که برنامه های فرهنگی ( یادواره شهدا- روز بالاده پاک- شب شعر و . . . ) برگزار می گردد غرفه ای نیز برای نمایش آثار هنری گذشتگان برپا شود و از همه بانوان هنرمند نیز دعوت شود تا تولیدات شان را در این غرفه ها بفروشند و به علاقمندان آموزش دهند.

8. با همکاری همه بالادهی هایی که آثاری از گذشتگان خود به یادگار دارند برای نگهداری میراث هنری، اطلسی از هنرهای بالاده تهیه گردیده و به صورت کتاب چاپ شود.

Sanaye Dasti Baladeh 03 - Pa Dari

دیدگاه های شما مردم با فرهنگ بالاده به ویژه نسل فرهیخته که خوشبختانه در کارهای فرهنگی در چند سال گذشته وارد شده اند ، می تواند کمک بزرگی به بهتر شدن این گونه کارها در روستایمان شود .

پانوشت :

1-پاتو یا چرم دله Pato  / Charm-Deleh  : پارچه ای پشمی و ریزبافت به رنگ قهوه ای به پهنای 20 سانتیمتر و به درازای یک متر که از مچ تا زانو به دور ساق پا پیچیده می شود تا پا را از سرما و تیغ های درختچه ها نگهداری کند.

2-کالِک Kalek : نوعی نمد نازک و بسیار مرغوب که از پشم بره و یا شتر درست شده و بعنوان پالتو دوخته می شود .

3-چوخا  Kokha: نوعی پارچه با پشم گوسفند که برای دوختن کت و شلوار پشمی استفاده می شود.

4-پشلوال   Pashelval:  شلواری که با پارچه پشمی دوخته شود .

5-کچه Kache : قاشق چوبی

6-کِترا   Ketra : کفگیر چوبی

7-لاک Luk : تغار چوبی بزرگ به اندازه لگن های امروزی و به قطر یک متر و گودی 20 سانتیمتر که از تنه یک پارچه درخت تراشیده می شود و برای خمیر درست کردن و لباس شستن کاربرد دارد.

8-کیله Kileh : پارچ بزرگ چوبی که با ابزاری چون تیشه و چاقو آن را می تراشند و برای نگهداری و حمل شیر و آب و یا برای اندازه گیری گندم و جو و عدس و شیر و ... کاربرد دارد .

انجمن فرهنگی سادوای بالاده ضمن سپاس فراوان از سرکار خانم نرگس کاردگر بالادهی که این مقاله زیبا را در باره صنایع و هنر بومی مردم بالاده برای ما ارسال کردند ، امیدوار است تا همه مردم بالاده به ویژه جوانان تحصیل کرده نیز نسبت به پژوهش در باره امور فرهنگی و فولکلور بالاده گام برداشته و گوشه ای از هنر و تاریخ این دیار کهن را مورد کنکاش قرار دهند .

این انجمن آمادگی خود را برای انتشار مقالات ارایه شده در باره فرهنگ بالاده در وبلاگ سادوا و یا به صورت مجلدی مکتوب اعلام داشته و تمام تلاش خود را در این راه بکار خواهد گرفت . 

یادآوری : طبق قانون کپی رایت جمهوری اسلامی ایران ، استفاده از این مقاله و تصاویر فقط با ذکر نام نویسنده و سایت سادوا بلامانع است