امه مله سواد   Ame maleye Sevad   

سواد روستاي ما  / شعري از نعمت اله آزموده چهارده / بالاده

 شعر زير را آقاي نعمت اله آزموده چهارده ( فرزند مرحوم سيف اله فرزند مرحوم ولي ) در مراسم نكوداشت آقاي محمد آتني مفرد آموزگار بالاده در تاريخ 7 مرداد 1388 در  دبستان بالاده خواند كه سابقه سواد آموزي در بالاده را به زبان شعر بيان كرده است .

اين شعر در اين مراسم مورد توجه ويژه اهالي بالاده قرار گرفت و اكنون بعد از آواگذاري ، ‌هجاي لاتين و هم چنين ترجمه فارسي آن ، تقديم مردم بالاده مي كنيم . يقيناً تلفظ ، خواندن و درك ريشه هاي مفهومي اين شعر براي كساني كه زبان بالادهي (‌تبري ) نميدانند و يا كمتر ميدانند و هم چنين كساني كه از سابقه زندگي مردم بالاده بي اطلاع هستند ، مشكل است .

لازم به ذكر است كه در زبان فارسي اينترنت بخاطر محدوديت نوع حروف نوشتاري ، ‌آواگذاري هم با مشكلاتي روبرو است كه سعي كرديم با هجاهاي لاتين اين مشكل را برطرف كنيم . اميدواريم كه اين شعر تبري مقبول طبع زيبا پسند شما واقع شود .

 

 نعمت اله آزموده

لازم است تا چند حرف فارسي و لاتين را براي تلفظ بهتر معرفي كنيم :

فتحه ، ا ، آ = a          كسره = e          ايي = i          ي = y           چ = ch          ش = sh          ق = Q q          غ = gh            و =  o ( حرف ربط  و  ؛ كه در شعر اوي كوتاه خوانده مي شود ).

 

مـَلِه دِلِه كِـل جعفر و باب قالي

عامي دِتـر ، خاله پـِسِـر، عم قالي

Male dele kel jafer o bab.qali

Ami deter , khale peser , am qali

در محله ما كربلايي جعفر و باب قلي

دختر عمو ، پسر خاله و عمو قلي

 

همه بينِه كارگِر و بيسِـواد

ميست و دِرُش ر ِ گوتِـنه ميست چـِقاد

Hame bine kareger o bisevad

Mist o derosh re gootene mist cheqad

همه كارگر و بيسواد بودند

مشت و درفش را « ميست چـِقاد » مي گفتند

 

كارا بي يه اِتـّا كِـلـُم چَپـپـوني

وَره وُني ، گوگ همراه وُ گُ وُني

Kara biye et.ta kalom chap.poni

Vare voni , goog hemra o go voni

در يك كلام شغل همه مردم روستا چوپاني بود

همراه بره ، گوساله و گاو رفتن بود

 

سِـواد نوي يه اون گادِر رسم و راه

فرق نِـداشـتِه اِسبه و سِـرخ و سياه

Sevad naviye oon gader rasm o ra

Farq nedashte esbe o serkh o sia

در آن زمان سواد آموختن رسم نبود

و برايشان نوشته هاي سفيد و قرمز و سياه فرقي نداشت

 

لـَلِه بي يه ، دوش تور ِه و لـَم چوقا

تنـگي ي دل ، لـله ء ج ِ بي يه وا

Lale biye , doosh toore o lam choqa

Tangiye del , lale  je biye va

ني بود و كوله پشتي و پوستين نمدين  

كه دلتنگي هايشان با نواختن ني برطرف مي شد

 

عامي دِتـر ،  لـََيلي جان و چوُ سِـما

گـَـرد ِ واري غارصِه ر ِ دانِه هِـوا

Ami deter , laili jan o choo sema

Garde vari gharse re dae heva

نواهاي « عامي دتر » ، « ليلي جان » و رقص با چوب

غصه ها را مثل گرد و غبار به هوا مي فرستاد ( غصه ها را برطرف ميكرد )

 

 

نادوني و اِتـّـا زمونه بـِلا

اينا بي يه مِـن و شِـماي سِـزا

Nadoni o et.ta zamone bela

Ina biye men o shema.e seza

ناداني بود و يك دنيا مصيبت

سزاي من و شما اين بلاها بود

 

باهار بي يه  زرا  زيريگ كـَـتـنِـه را

سمت مـَلـِه گـَت ريكا و گت بُـبا

Bahar biye zera zering katne ra

Samte male gat rika o gat boba

فصل بهار كه مي شد همه چيز را بار اسب مي كردند و راه مي افتادند

پدر بزرگ و پسر بزرگ از دشت مازندران به سمت بالاده

 

مال بي يه و شمارش چند تا چوُ

تَسبـِه بي يه ، چُـتكِه بي يو لـَمپا سُو

Mal biye o shemaresh.e chand ta choo

Tasbe biye , chotke biyo lampa soo

شمردن گوسفندان با چند تكه چوب  بود

يا با تسبيح و چرتكه بود و روشنايي نور چراغ لمپا   

 

هـر چي بي يه ، بار ِ‌ دِتا خر بي يه

لاك و لـَوه هم باراي  سر بي يه

Har chi biye , bare de ta khar biye

Lak o lave hem baraye sar biye

هر چه اثاثيه داشتند بر پشت دو تا الاغ بار مي شد

تغار چوبي و ديگ هم بر بالاي بار الاغ گذاشته مي شد .

 

نا دوي يه مكتِب و درس و حساب

نا دوي يه دَفـتـِر و مشـق و كتاب

Na daviye makteb o dars o hesab

Na daviye dafter o mashq o ketab

نه مكتبخانه اي بود و نه درس و حسابي بود

نه دفتر و مشق و كتابي بود

 

اتـّا نفر دِتا حروف دونـِستو

اتـّا پـِريك قلِم بَـزن تـُنـِستو

Et.ta nafer de ta horoof donestoo

Et.ta perik qalem bazen donestoo

اگر كسي دو تا حروف را مي توانست بخواند

يا كمي نوشتن با قلم بلد بود

 

مِلا بي يه ، مدير بي يه و با سِـواد

زليك وَچُـن رِ جمع كارد و دائِه ياد

Mella biye , modir biyo ba sevad

Zelik vachon re jam kard o dae yad

ملا و با سواد و مدير بود

و كودكان را دورش جمع ميكرد و به آنان مي آموخت

 

سواد بي يـِه باهُـوتن چند تا كار

خُوردي پـِسر! گـَت تِر ِِ حُرمِت ر ِِ دار

Sevad biye bahootene chand ta kar

Khoordi peser ! gat.tere hormet re dar

سواد آموختن ، گفتن چند تا كار بود

اي پسر خردسال ! احترام بزرگتر را نگه دار

 

ياواش ياواش مـَردِم بَوينِه بـِدار

خُوردي وَچـِه از ترس ِ خاش ِ بـِرار

Yavash Yavash mardem bavine bedar

Khoordi vache az tarse khashe berar

آرام آرام مردم آگاه شدند

و كودك از ترس برادر بزرگترش ( درس خواند )

 

يا ترس ِ خاش گت خاخِر و خُوردي مار

................................................

Ya tarse khash gat khakher o khoordi mar

يا از ترس خواهر و نامادري اش ( درس خواند )

 

مَردِم ِ و ِ جا دَكـِتـِه اِسم و ياد

خُوردي وَچـُن ياد بَهي تِـنِـه سِواد

Mardem.e ve ja dakete esm o yad

Khoordi vachon yad bahitene sevad

براي مردم ياد گرفتن و نوشتن نامشان مهم شده بود

و كودكان سواد ياد گرفتند

 

اتـّا كـَمي بَيتـنِه حساب كتاب ياد

اكابـِري بي يـِه وِشـُن ِ سِواد

Et.ta kame baytne hesab ketab yad

Akaberi biye veshone sevad

كمي حساب و كتاب ياد گرفتند

و سوادشان سواد اكابري بود (۱)

 

آقا مُدير بابا گـُوته چَند ِ خار

ياد دائِه سِكـُن ر ِ قشنِگ و خار خار

Aqa modir baba goote chande khar

Yad dae sekon re qasheng o khar khar

آقا معلم چقدر زيبا « بابا » را مي گفت

تا به كودكان به زيبايي و درستي بياموزد

 

ا ُ ر ِ گـُوتِه آب  و حـَلـُم ر ِ و ِ چاه

مار ر ِ گـُوتِه مادر و گـَتي بابا

O re goote Ab o halom re ve cha

Mar re goote madar o gati baba

« اُ » را آب و « حلم » را چاه مي گفت

« مار » را مادر و « گتي » را بابا مي گفت

 

استاغـُنا پيـئر و مار ِ بي يه

گوشت و رِغـُن آموزگار ِ‌ بي يه

Estaghona pier o mar.e biye

Goosht o reghon Amoozegare biye

استخوانهاي كودك براي پدر و مادرش بود

و گوشت و چربي بدن كودك براي معلم بود (۲)

 

اتـّا خِلـِه حرف ر ِ گـُوتِه ياد دارين

ناخاشي ر ِ‌در  ِ‌جـِلو باد دارين

Et.ta khele harf re goote yad darin

Nakhashi re dare jeloe bad darin

معلم مي گفت يك دنيا حرف را بايد به ياد داشته باشيد

و زشتي ها را در جلوي در مكتبخانه به دست باد بسپاريد ( تا از شما دور كند )

 

تا كه بـَور ِغارصِه ي دِلِه ر ِ باد

بُخل و حسادت نموندِه شـِم ِ ياد

Ta ke bavre gharse dele re bad

Bokhl o hesadet namonde sheme yad

تا كه باد غصه هاي درون تان را ببرد

بخل و حسادت به يادتان نماند

 

قاد زُئِه ياد دائِـه حساب : د ِ د ِ تا ؟

جدول ضرب ، جـِباب ونِه چاهار تا

Qad zoe yad dae hesab : de de ta

Jadvele zarb , jebab vene chahar ta

معلم تلاش مي كرد و حساب كردن ياد ميداد : دو دو تا ؟

از روي جدول ضرب جوابش چهار تا بود

 

وقت كلاس ِ حساب و هندسه

صفر و يك و دِ ، چار و پنج و سه

Vaqte kelas.e hesab o hendese

Sefr o yek o de , char o panj o se

در سر كلاس هندسه

صفر و يك و دو ، چهار و پنج و سه

 

آقا مدير مثال زوئـِه سه شيش تا

يا كه گـُوتِه وشـُن ِ جا  د ِ هَـشتا

Aaqa modir mesal zoe se shish ta

Ya ke goote veshone ja de hashta

آقا معلم مثال ميزد كه سه شش تا

يا اينكه به جايشان مي گفت دو هشت تا

 

وستِه جـِباب هادي ، سريع خارخار

تا كه بـُره پيش با وشـُن ، روزگار

Veste jebab hadi , sari khar khar

Ta ke bore pish ba veshon , roozegar

مي بايستي تند و درست جواب ميدادي

تا كه با اين سوال و جوابها ، وقت كلاس به پايان برسد

 

تنگ هايـتِه وقت يار فـَقـيـرُن بُوئـِن

بعد ِ كلاس ياد صَغـيرن بُوئـِن

Tang hayte vaqt yare faqiron booen

Bade kelas yad saghiron booen

در زمان تنگدستي و گرفتاري يار فقرا باشند

و بعد از كلاس هم به ياد يتيمان باشند

 

درس و كلاس ِ سر هَـمش خار بي يه

ناخاشي ي موقع پرسـتار بي يه

Dars o kelas.e sar hamesh khar biye

Nahkashi.e moqe parestar biye

معلم در زمان درس و كلاس هميشه آدم خوبي بود

و در زمان بيماري ( دانش آموزان ) هم پرستارشان بود

 

اِتـّا كـَلـُم ناخاشي ِ روزگار

ياد نـِدائِه آقا مدير جان ِ يار

Et.ta kalom nakhashi.e roozegaar

Yad nedae aqa modir , jan.e yaar

در يك كلام ؛ ناملايمات روزگار را

معلم به دانش آموزان ياد نميداد

 

اينا بي يه سَـبك ِ قديم ، درس و ياد

اين جوري ها  بي يه  قديم ِ سِـواد

Ina biye sabke qadim , dars o yad

Injooriha biye qadime sevad

اينها همه روش تدريس به سبك مكتبخانه اي بود

اين روش سوادآموزي در قديم بود

 

             ***

مِلا ّ امين ، شِـخ حِدِر ِ گت بوبا

خاش ريكا علي ر ِ هاكارد ِ مِلا ّ

Mel.la Amin , Shekh hedere gat boba

Khash rika Ali re hakarde mel.la

ملا امين ، پدر بزرگ آقا شيخ حيدر

 پسرش علي را باسواد و ملا كرد

 

بعد ِ وشُـن روستِم و فاطمه مِلا ّ

يا كه ام ِ درويش عامي ، كدخادا

Bade veshon Roostem o fatme mel.la

Ya ke ame Darvish ami , kadkhada

بعد از آنها ملا رستم و ملا فاطمه هم باسوادهاي بالاده بودند

يا كه عموي ما « درويش » كه كدخدا بود  (3)

 

« سيّـد ابوطالب تويه درواري »

يا كه خادا بيامرز اون « يـِساري »

Sey.yed Abootaleb Tooyedervari

Ya ke khada biamerz oon Yesari

سيد ابوطالب تويه درواري

يا آقاي (‌سيف اله ) يساري كه خدايش بيامرزاد

 

قال العصَـير ياد دانه وَچُـن ر ِ

مكتبخانه ي بالاده وشُـن ر ِ

Qalolasir yad dane vachoon re

Maktebkhane.e Baladeh veshon re

كتاب قال العصير را به كودكان ياد مي دادند

در مكتبخانه بالاده اينها را به كودكان مبي آموختند

 

حـِدر علي ملا بي ي وُ با سِواد

آق شخ ممد وچُن و ِ ر ِ دارنه ياد

Heyder Ali mel.la bi o ba sevad

Aq shekh Mam.med vachon ve re darne yad

حيدر علي باسواد و ملا ( ي بالاده ) بود

كه فرزندان آقا شيخ محمد هنوز او را به ياد دارند  (۴)

 

شِـخ ِ تهروني و عبداله كاشي

بالادهي ج ِ داشتـِـنِه دل ِ خاشي

Shekhe Tehroni o Abdol.lah Kashi

Baladehi je dashtene dele khashi

شيخ تهراني و عبدالله كاشي

از بالادهي ها دل خوشي داشتند

 

قاسملي ديوبند ، ممّدي و مم تقي

مش مصطفي ، مِلا ّ محمد ميدي

Qasmali Divband , Mam.medi o Mam Taqi

Mash Mostefa , Mel.la Moham.med Midi

قاسمعلي ديوبند ، ملا محمدي و محمد تقي

مشهدي مصطفي و ملا محمد مهدي

 

جان شـُـبـِر ر ِ همه ياد دارنِه

پشتي و ِ‌همه سواد دارنِه

Jan.e Shober re hame yad daren.ne

Peshti.e ve hame sevad daren.ne

شبير عزيز را همه به ياد داريد

كه با همت او بسياري از بالادهي ها با سواد شدند

 

درگزي و توحيدي و كاهاني

سوركي و امامي و شيرواني

اينها معلمين مدرسه بالاده بودند

 

بـُنِكدار و ساداتي و خليلي

وَنداد و جانعلي پور و آملي

اينها معلمين مدرسه بالاده بودند

 

همت يعقوبي شصت و شيش بي يه

من ِ گـِمـُن و ِ چند سال ِ پيش بي يه

Hem.met.e Yaqoobi shast o shish biye

Mene gemon ve chand sal.e pish biye

آقاي همت يعقوبي سال 66 معلم بالاده بود

به گمانم انگار همين چند سال پيش بود

 

بعد ِ وشُـن ام آق مُدير بـِموئـِه

اين آق مُدير مرد دلير بـِموئـِه

Bade veshon am Aq Modir bemoe

In Aq Modir mard.e delir bemoe

بعد از اين معلمين ، آقا معلم آمد

اين آقا معلم ، مرد شجاع آمد

 

ياد هدائه خِـلِه وَچُـن ر ِ‌سِواد

تيم هدائه بذر ِ سِواد ر ِ بهِ قاد

Yad hedae khele vachon re sevad

Tim hedae bazr.e sevad re be qad

به خيلي از كودكان ، سواد را آموخت

بذر ‌سواد را با قدرت  خود ( در مزرعه مدرسه ) كاشت

 

مـحمّـِد آتني ونِ نـُم هَـستِه

اگرچه ام ِ مَلِه دِلِه گـُم هَـستِه

Moham.med.e Atni vene nom haste

Ager che am.e male dele gom haste

نامش « محمد آتني » است

هر چند در روستاي ما مرد گمنامي است

 

نـُم ِ و ِ ر ِ دارم ِ هميشه به ياد

زنده بوئـه تا به ابـِد و ِ‌ن ِ‌ ياد

Nome ve re darme hamishe be yad

Zende booe ta be abed ve ne yad

نامش را هميشه به خاطر دارم

تا كه زنده بماند نامش تا ابد .

 

پانوشتها :

۱.  اکابری در زمان قدیم مانند نهضت سوادآموزی کنونی بود

٢.  یعنی معلم حق دارد کودک را برای آموختن هر چه نیاز است تنبیه کند حتی اگر گوشت و چربی بدنش بر اثر تنبیه آب شود و فقط استخوانش برای پدر ومادرش بماند .

٣. « درویش »  خسروی یا چهاردهی که سالها کدخدای بالاده بود

۴.  مرحوم آیت الله آقا شیخ محمد کوهستانی ( بهشهر )